چکیده جلسه دوم دوره جامع آموزش مجازی، بیع و خیارات؛ سیر مبانی تا آثار
مفهوم موجود اعتباری:حوزه فقه و اصول و حقوق، حوزه امور اعتباری است و نکته محوری آن است که بدانیم ما در فضای اعتبار زیست میکنیم. بطور مثال: وجود افراد حاضر در نماز جماعت واقعی است؛ اما مفهوم نماز جماعت اعتباری است.حال سوال این است که در فرآیند انتقال مالکیت در عالم حقوق چه اتفاقی رخ می دهد که قبلا «علی» مالک بود و او می توانست هر تصرفی در ملک خود بکند (= وصف جامع) و می توانست از مزاحمت دیگران در مال خود جلوگیری کند (= وصف مانع) و اکنون پس از انتقال ملک به «حسن»، مالک جدید جانشین «علی» در اوصاف مالکانه می شود. تحلیل ماهیت این امر چگونه است که شخص بیگانه، همه اوصاف و آثار مالکیت را با انشای ایجاب و قبول دریافت می کند؟ این تغییر و تحول در اثر مفهومی به نام خلق اعتبار رخ می دهد. پس قبل از ورود به مفهوم عقود و ایقاعات، باید مفهوم وجود اعتباری از مفهوم موجود واقعی خارجی تفکیک و بازشناسی شود.
تعریف اعتبار: اعتبار یعنی؛ اعطای حد یک شی واقعی به شی دیگری که فاقد آن حد است. بطور مثال در همه فرهنگ ها و زبان ها در ادبیات ادبا گاهی از تشبیهات استفاده می کنند: برای مثال، »ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد». شاعر بجای اینکه بگوید محبوب من خیلی درخشان و زیباست، صفت دو جرم آسمانی که یکی مظهر درخشش است (= ستاره) و دیگری مظهر زیبایی است (= ماه) به محبوب خود اعطا کرده است و این، نوعی اعتبار شاعرانه است. بنابراین، در فرآیند اعتبار، صفت و تعریف امر خارجی را به موجود ذهنی خود نسبت می دهیم که در خارج مصداق ندارد و اعتباری است.
اعتبار ملکیّت: سوال این است که در «ملکیّت» آن موجود واقعی و حقیقی که انسان ابتدا این حقیقت را از آن منبع درک کرده و سپس مفهوم اعتباری ملکیّت را بر اساس آن تصویرسازی و بهصورت مجازی بازآفرینی نموده است، کدام است:
1. آن حقیقت خارجی، ممکن است مالکیّت خداوند بر جهان آفرینش باشد که ملکیّت اعتباری از روی آن الگوبرداری و تصویرسازی شده است. ملکیّت هنگامی حقیقی است که موجود، هم در اصل هستی و هم در بقای خود، به مالک وابسته باشد. تنها مالکیّت خداوند حقیقتاً واقعی است و قراردادی نیست.
2. در تفسیری دیگر، انسان در ابتدا تعلّق قوا و احساسات درونی خویش را به خود، که تعلّقی واقعی و مالکیّتی حقیقی است، ادراک مینماید. آنگاه ذهنِ خلاق، با الگوبرداری، چنین رابطهای را شبیهسازی کرده و آن را در قلمرو اعتبار، میان خود و اشیاء و اموال اکتسابی برقرار میسازد تا به واسطه آثاری، مانند جواز تصرف و امکان نقل و انتقال، به مقاصد و اغراض خویش نائل آید و نیازهای خود را مرتفع سازد.
ویژگی ادراکات اعتباری: ادراکات اعتباری بر خلاف موجودات حقیقی، از چهار ویژگی: «قابل لغو بودن»، «وجود باید و ریشه در بایدی آغازین»، «عدم همهجایی و همگانیبودن» و «نیازپروردهبودن» برخوردارند.
ثمره بحث: احکام و خواص امور اعتباری در حقایق جاری نیست. همچنین، قوانین و اصول کلّی چون تقدّم شیء بر نفس، ترجیح بلا مرجّح، تقدّم معلول بر علّت، محالیّت تقدّم زمانی مشروط بر شرط، تنها در امور حقیقی جریان و قابلیّت اجرا دارند.
موارد کاربرد بیع در عرف خردمندان
1. فعل خود فروشنده: گاهی در سیره عرفی، بیع بر کار فروشنده اطلاق میشود؛ ولی در نظم حقوقی، این کار باید به قبول مشتری، منضم شود تا لباس بیع بپوشد؛ چون بیع عقد است و دو طرف ایجاب و قبول می¬خواهد.
2. سبب: معنای دوم بیع، متمرکز بر سببی است که این تعهد و پیمان را برقرار میسازد. این سبب یا قولی است (بیع لفظی = ایجاب و قبول) و یا فعلی است (بیع فعلی).
3. نقل و انتقال متقابل: بیع در این معنا، یعنی انتقال ثمن از مشتری به بایع و انتقال مبیع از بایع به مشتری. این تعریف، ناظر بر اثر بیع میباشد نه خود بیع.
4. تعهد متقابل: مراد از بیع، مجموعه قراردادی است که بین بایع و مشتری از یک سو و از سوی دیگر بین عوض و معوّض برقرار است. به این تعهد حقوقی، بیع گفته میشود و در فقه بر روی این تعهّد حقوقی بحث انجام میگیرد.
